Kettlingatjörn – umhverfi og nýting

15. október 2004
Úttekt frá Náttúrustofu Reykjaness

Kettlingatjörn er lítil tjörn í Sandgerði sem afmarkast af Tjarnargötu í suðri og Garðvegi í vestri. Tjörnin er ein af mörgum litlum tjörnum á þessu svæði og kallast þær allar einu nafni Sandgerðistjarnir og er Skólatjörn sú stærsta. Töluverð umræða hefur átt sér stað um Kettlingatjörn, hennar nágrenni og hugsanlega nýtingu tjarnarinnar með tilliti til útivistar og bæjarprýði. Talað hefur verið um að mávum hafi fjölgað á tjörninni og að öndum hafi að sama skapi fækkað. Tjörnin á að hafa grynnst allverulega og er nú þakin sefi á sumrin. Hugmyndir hafa komið upp um hvort ekki sé hægt að fækka máfum og dýpkað tjörnina. Þessi úttekt á að fjalla um umhverfi og lífríki tjarnarinnar og koma með tillögur um nýtingu.

Sagan
Ljóst er að tjörnin hefur lengi haft aðdráttarafl. Eitt af elstu og merkustu húsum Suðurnesja ber nafn bæjarins (Efra Sandgerði) og er byggt á bökkum tjarnarinnar.

Talið er að Sandgerði hafi kallast Sáðgerði áður fyrr, og er þá vísað í mikla akra eða tún sem enn sjást merki um. Við tjarnirnar ku enn sjást merki um áveituskurði sem sýna að þær hafa á árum áður verið notaðar til áveitu.1

Einhverjar breytingar hafa orðið á tjörninni við þéttingu byggðar og sjá má grjótkant meðfram Tjarnargötu og yfir á Garðveg. Þessi kantur hefur sennilega verið settur upp til að afmarka tjörnina betur en grunnar tjarnir af þessari gerð hafa oftar en ekki blaut og óskýr afmörkuð strandsvæði.

Hólmar í Sandgerðistjörn eru manngerðir og var þeim ætlað að auka æðarvarp á svæðinu. Farið var með farma af grjóti útá ís og þeim sturtað þar sem nú standa hólmar.2

Í kringum 1970 var Garðskagavegur lagður þvert yfir Skólatjörn og henni skipt í tvennt.

Lífríki Kettlingatjarnar

Náttúruvernd
Tjörnin er er á náttúruminjaskrá sem og aðrar tjarnir á svæðinu, en um þær stendur:
“ Fjörur og tjarnir á Rosmhvalanesi, Gerðahreppi, Sandgerði (áður Miðneshr.), Gullbringusýslu. (1) Fjörur og sjávarfitjar frá Stafnesi að Rafnkelsstaðabergi, m.a. Sandgerðistjörn, Gerðasíki, Miðhúsasíki og Útskálasíki. (2) Fjölbreyttur strandgróður og ýmsar fjörugerðir. Lífauðugar sjávartjarnir og mikið fuglalíf.”3

Gróður
Sumarið 1996 gerði Dóra Jakobsdóttir lista yfir þær plöntutegundir er finnast í og við Sandgerðistjörn og Kettlingatjörn4 og eru 70 tegundir plantna á þeim lista. Þetta eru ekki endilega mjög margar tegundir miðað við ýmsa aðra staði5 en Dóra nefnir að mjög sjaldgæft sé að finna svo gróskumikið lífríki inn í miðjum bæ.

Gulstör setur mikinn svip á tjarnirnar og á sumrin er Kettlingatjörn sannkölluð seftjörn og lítur jafnvel frekar út eins og mýri en tjörn. Sefið fellur svo á haustin og rotnar og þannig hækkar vatnsbotninn örlítið á hverju ári. Sennilega má segja að tjörnin sé að verða að mýri.

Lófótur er einnig algengur í Ketlingatjörn og þar sem ekki er sef, sést lófótur stinga sér upp úr vatninu.

Smádýralíf
Á rið 1995 gerði Gísli Már Gíslason á Líffræðistofnun Háskólans úttekt á tjörnunum.
Úttektin er stutt og litlar ályktanir dregnar af mælingum en Gísli nefnir þó að botndýralíf tjarnanna sé fjölskrúðugt og að auðvelt sé að ná sýni. Sennilega er nálægðin við Fræðasetrið ástæðan fyrir því að tekið er sérstaklega fram að auðvelt sé að ná í sýnishorn af botndýralífi.

Fiskar
Hornsíli eru í stærri tjörnunum en þau hafa ekki sést í Kettlingatjörn. Hornsílaveiðar virðast mikið stundaðar í eldhússigti af börnum bæjarins. Aðrir fiskar finnast ekki en trúlega má búast við að álar finnist í tjörnunum, líkt og í öðrum tjörnum á suðvesturhluta landsins.

Fuglalíf
Fuglalíf í og við tjarnirnar er mikið. Mest ber þar á máfum en auk þess er mikið af ýmsum andategundum og vaðfuglum. Vorið 2003 verptu a.m.k. 4 tegundir anda við tjarnirnar, það voru stokkendur, urtendur, skúfendur og æður. Auk þeirra sáust rauðhöfðaönd, duggönd og toppönd en óvíst var um varp. Tjaldur, stelkur, sandlóa, heiðlóa, hrossagaukur, spói, sendlingur og lóuþræll sáust líka við tjörnina sama vor en óvíst var um varp. Ýmsar tegundir máfa verpa á heiðinni fyrir ofan tjarnirnar og virðast máfar á öllum árstímum nýta sér tjarnirnar til baða

Nýting

Fuglaskoðunarstaður
Fuglaskoðarar á Íslandi er ekki stór hópur og langflestir búa á Suðvesturhorni landsins. Fuglaskoðunarferðir á Reykjanes eru vinsælar og Sandgerði er viðkomustaður sem alltaf er heimsóttur. Íslenskir fuglaskoðaðar hafa mestan áhuga á útlendum og sjaldgæfum tegundum fugla. Við tjarninar hafa m.a. sést útlendar svölur, máfar, endur, vaðfuglar og vafalaust eitthvað fleira, og því má fullyrða að þær eru mikið notaðar af íslenskum fuglaskoðurum. Þetta svæði hefur líklega ekki sama aðdráttarafl fyrir útlendinga því þeir eru hingað komnir fyrst og fremst til að sjá íslenska fugla (og leita helst til Mývatns til að sjá þá). Þó er suðvesturhluti Íslands ofarlega á blaði þeirra sem vilja sjá ameríska flækingsfugla í Evrópu en þá er átt við fuglaskoðara frá Evrópu7.

Aðspurður um hvernig mætti bæta aðstöðu fyrir fuglaskoðara á svæðinu svaraði Kristján Lilliendahl hjá Hafrannsóknastofnun. “Það er einkum tvennt sem ég vil nefna. Gott væri að fá útskot á veginn fyrir bíl á eiðinu á milli tjarnanna, austan megin. Það þarf ekki vestan megin því maður getur fengið góða yfirsýn yfir litlu tjörnina vestan megin við veginn með því að aka upp að beinamjölsverkssmiðjunni. Það er oft gott að skoða fugla úr bíl, bæði vegna veðurs og ekki síður vegna þess að fuglar fælast bíla mikið síður en menn. Hitt atriðið er útsýnisturn, sem eru alþekktir erlendis. Þar geta fuglaskoðaðar athugað fugla án þess að styggja þá og aukin yfirsýn er yfirleitt til bóta. Staðsetning á slíkum turni yrði trúlega að vera fyrir sunnan tjarnirnar, kannske á hólnum á bak við Bæjarskrifstofurnar”.7

Veiðitjörn
Telja má fullvíst að ef að silungur þrifist í tjörnunum þá væri hann þar. Flutningur fisks í fisklaus vötn var mikið stundað áður fyrr og einnig má gera ráð fyrir að í miklum vorleysingum hafi silungur átt greiða leið úr sjónum yfir í tjarnirnar. Hinsvegar væri mögulega hægt að sleppa fullvöxnum fiski og nýta þannig tjörnina sem veiðitjörn. Skoða verður samt það mikla magn máfa er sækja tjarnirnar og líta á hugsanlega gerlamengun (m.a. Salmonella) í því sambandi. Einnig má benda á að fuglar bera ýmis sníkjudýr í fiska (m.a. með saur) og má ætla að vanþrif yrðu fljótt á fiski í tjörnunum. Ekki yrði hægt að mæla með fiski úr tjörnunum til manneldis og nálægðin við sjóinn með þeim sportveiðum sem þar er að finna gera tjarninrnar ekki áhugaverðar sleppitjarnir.

Útivist
Svæðið í kringum tjarnirnar er fallegt og býður uppá ýmsa möguleika er varðar útivist. Hornsteinar Arkitektar ehf. hafa gert tillögu að skipulagi svæðisins sem gerir ráð fyrir miklum göngustígum og fuglaskoðunarskýlum í kringum tjarnirnar. Nefnt hefur verið að gaman væri að geta útbúið svæði þar sem hægt væri að gefa öndunum brauð. Það tekur yfirleitt ekki langann tíma fyrir endur að læra að á ákveðnum stað sé brauðs að vænta. Kettlingatjörnin sjálf er sennilega ekki besti staðurinn fyrir slíkt (vegna mikils gróðurs í kringum tjörnina) en benda má á tjörnina vestan vegar. Tjarnirnar eru nýttar af börnum í Sandgerði á ýmsan hátt, eins og fyrr segir fyrir hornsílaútgerð og á veturna sem skautasvell.

Rannsóknir/kennsla
Eins og fyrr segir nefnir Gísli Már Gíslason að auðvelt sé að ná sýnum úr tjörnunum. Þennan þátt hefur Fræðasetrið nýtt sér og hafa hópar á vegum þess farið og skoðað lífríki tjarnanna. Eflaust má gera meira í þeim efnum og má benda á að einfaldur samanburður á lífríki tjarnanna við lífríki fjörunnar (“ Vandamál” og hugmyndir um úrbætur

Rusl
Mikið magn af rusli safnast fyrir í tjörninni og er það til mikilla lýta. Rusl þetta virðist að miku leiti koma frá verbúðunum er standa nálægt vatnsbakkanum en einnig frá öðrum stöðum. Ef tjörnin á einhverntíman að vera bæjarprýði er mikilvægt að standa vel að allri hreinsun. Lagt er til að haft verði samband við forsvarsmenn verbúðarinnar og þetta mál rætt við þá. Einnig er stungið uppá að einum ákveðnum aðila verði falið að sjá um hreinsun rusls á svæðinu og honum fengin fastur tekjustofn af árlegri fjárhagsáætlun bæjarins til þessa. Mögulegir aðilar í þessu sambandi eru t.d. Fræðasetrið eða Náttúrustofan. Framkvæmd hreinsunar yrði þá á þeirra ábyrgð. Skólinn kemur að sjálfsögðu einnig til greina en hreinsun þarf að vera mjög regluleg og í raun þarf að hreinsa rusl helst sama dag og það berst í tjörnina.

Mávar
Haft hefur verið á orði að mun meira sé af mávi á tjörninni en hafi verið áður fyrr. Sumir telja að öndum hafi að sama skapi fækkað og vilja leita leiða til að fækka máfi. Í þessu sambandi verður að hafa í huga að fjölgum máfa er ekki bundin við tjarnir í Sandgerði. Það sama er að gerast við allt Norðanvert Atlantshaf. Ástæður þessarar fjölgunar eru óljósar en ljóst er að margir þættir skipta hér máli og hafa þétting byggðar, aukinn fiskúrgangur frá útgerð, fækkun rándýra og hækkandi hitastig verið nefnt í þessu sambandi.

Hægt er að halda máfum niðri svæðisbundið með skotveiðum en slíkt er venjulega bæði dýrt og tímafrekt. Einföld lausn gæti verið að hætta greiða fyrir mink og ref en slíkt myndi að sjálfsögðu ekki falla í góðan jarðveg hjá æðarbændum á svæðinu. Mögulega væri hægt að reyna að koma í veg fyrir að fuglinn nái í æti en líklega erum við að tala um fugl af öllum Suðurnesjum, því þyrfti að fá önnur sveitarfélög til liðs við okkur.

Í þessu sambandi er rétt að minna á að þó að máfum hafi fjölgað mikið síðustu ár þá þýðir það ekki að þeim eigi eftir að halda áfram að fjölga eða, að ástandið í dag sé varanlegt. Sveiflur í náttúrulegum stofnum eru oft mjög eðlilegar og oftast ástæðulaust að viðhafast eitthvað.

Sef
Eins og fyrr segir er Kettlingatjörn þakin sefi á sumrin. Sumum finnst þetta verra og sjá sennilega fyrir sér snyrtilega, kringlótta bláa tjörn. Hefur í þessu sambandi heyrst raddir um að rétt væri að dýpka tjörnina til að sefið næði ekki eins vel að vaxa uppúr. Hér má hinsvegar benda á að endur sækja tjörnina einmitt vegna þess að hún er grunn og gróðurmikil. Flestar svokallaðar buslendur stinga einungis höfðinu niður í vatnið en kafa ekki. Þannig eru þær bundnar við grynnri tjarnir. Helstu buslendur við tjarnirnar í Sandgerði eru stokkönd, rauðhöfðaönd og urtönd.

Þetta er svo að sjálfsögðu smekksatriði. Á sumrin er tjörnin gróskumikil og þykir ýmsum að sefið og hvannastóðin við tjörnina setji mjög skemmtilegan svip á aðkomuna að Sandgerði.

Ef sefið og hinn mikli tjarnargróður er hinsvegar óæskilegt þá má ímynda sér nokkrar leiðir. Dýpkun tjarnarinnar með því að taka úr botni hennar gæti haft áhrif á endur samkvæmt því sem sagt er að ofan, en einnig gæti slíkt haft áhrif hvað varðar gegnumdreypni jarðvegs. Mörg dæmi eru til þar sem rask hefur orðið á botni tjarna að þær hafi hreinlega þurrkast upp.

Dýpkun tjarnarinnar með því að reyna lyfta vatnsborðinu er önnur leið. Meðfram Suðurbakka tjarnarinnar er göngustígur sem er á kafi í vatni nema yfir hásumarið. Bakka tjarnarinnar mætti reyna að hækka og búa þá í leiðinni til göngustíga ofan á þeim. Ganga þyrfti vel frá þeirri upphækkun, til dæmis með jarðvegsdúk því hætt er við að nýjir vatnsbakkar myndu hleypa vatni í gegnum sig. Hinsvegar má þá spyrja hvað tekur það langan tíma fyrir botn tjarnarinnar að lyftast og að komið verði í sama horf.

Þriðja og síðasta leiðin er hreinlega að reyna að slá sefið og eða annan tjarnargróður. Mögulega mætti slá svæði þar sem lófótur stendur uppúr frekar en sef. Þessi leið gæti verið áhugaverð því ekki gerist þörf á að slá allan gróður heldur verður hægt að forma litla fallega tjörn umlukta sefi. Þessi aðferð er sennilega erfið í framkvæmd en ætti að vera möguleg. Sláttur á svona svæðum hefur t.d. verið stundaður undir Eyjafjöllum. Mikilvægt er að taka það sem slegið er úr tjörninni því annars sekkur það og flýtir fyrir hækkun tjarnarinnar.

Skipulag
Eins og áður sagði hafa Hornsteinar Arkitektar ehf. unnið tillögu að skipulagi svæðisins. Þeirra hugmyndir er mjög góðar og eru tjarnirnar í virkilegu aðalhlutverki í því skipulagi. Engu að síður þarf að endurskoða hugmyndirnar lítillega þar sem fiskibræðsluverksmiðjan kemur til með að hverfa. Þar með opnast nýjir möguleikar við að nýta svæðið með fjörunni og búa til heilsteypt útivistarsvæði með Fræðasetrið sem miðpunkt.

Á hugmynd Hornsteina er gert ráð fyrir fimm fuglaskoðunarbyrgjum sem er hugsanlega aðeins of mikið af hinu góða ef tekið er mið af orðum Kristjáns Lilliendahls. Það er mat undiritaðs að fuglaskoðunarturn á milli tjarnanna gæti orðið mjög áhugaverð viðbót við Fræðasetrið. Turninn þyrfti að sjálfsögðu að taka mið af arkitektúr Efra Sandgerði og yrði hafður opinn á sömu tímum og Fræðasetrið. Þar væri hægt að koma upp lítilli sýningu á þeim fuglum sem líklegt er að sjá á tjörnunum auk annarar fræðslu. Þar sem gert er ráð fyrir byrgjum mætti í staðinn útbúa svæði með bekkjum eða annari þvíumlíkri aðstöðu.

Merkja þarf tjarnirnar mun betur og koma upp upplýsingaskiltum við þær. Slíkt þarf ekki að kosta sveitarfélagið neitt því Umhverfisstofnun er skylt að merkja friðlýst svæði og þar eru menn oft bara að bíða eftir frumkvæði heimamanna.

Lokaorð
Sandgerðistjarnir eru mikilvæg náttúrufyribrigði á Reykjanesi. Lífríki skagans er að miklu leyti bundið við ströndina og hafið, og eru tjarnir og vötn fremur sjaldgæf. Er jafnvel haft að orði að náttúrufræði skagans sé frekar jarðfræði en líffræði. Að sjálfsögðu er ekki hægt að búa neinstaðar án þess að hafa áhrif á sitt nánasta umhverfi en það yrði einstakt ef Sandgerðingum tækist að búa með tjörnunum án þess að raska þeim um of. Og ef sú röskun fælist í að gera tjarnirnar aðgengilegri og áhugaverðari þá yrði sú röskun jafnel meira en velkominn.

Heimildir
1. Magnús Grímsson. 1940. Fornminjar um Reykjanesskaga. Landnám Ingólfs, safn til sögu þess. II. 5 243-262

2. Reynir Sveinsson. Fræðasetrinu Sandgerði. Munnlegar upplýsingar

3. Náttúruminjaskrá. Sjöunda útgáfa 1996. Náttúruverndarráð.

4. Dóra Jakobsdóttir. Plöntutegundir við Sandgerðistjarnir og næst umhverfi þeirra sumarið 1996 (unnið fyrir Fræðasetrið í Sandgerði)

5. Guðrún Á. Jónsdóttir, Náttúrustofu Austurlands. Munnlegar upplýsingar.

6. Gísli Már Gíslason. Stutt yfirlit um tjarnir í Sandgerði (unnið 1995 fyrir Fræðasetrið í Sandgerði)

7. Kristján Lilliendahl, Hafrannsóknastofnun. Munnle



Til baka